Millennial Makers x Jelle Havermans

Schrijver/Foto’s
Charlie Groen
27 januari 2019


Op een een druilerige dinsdag ontmoet ik Jelle Havermans (1994) in cafe Oma Letje in de Bijlmer. Jelle is visueel kunstenaar, schrijver, docent en noemt zichzelf feminist. In Nederland zijn er maar weinig mannen die zichzelf publiekelijk feminist noemen. Er zijn overigens ook vrouwen die zichzelf geen feminist noemen omdat er een ‘vies smaakje’ aan zit en het zou schuren met full-time moederschap, een volle make-uptas of geschoren oksels. Hoe kijkt Jelle naar het feminisme anno 2020, en hoe verhoudt het zich tot zijn werk als kunstenaar? 
 

We leven in een land waar lang niet alle vrouwen zichzelf feminist noemen. Meanwhile noem jij jezelf een ‘feministische schrijver’ en stel je in een artikel op RED.nl (link) dat Nederland ‘mannelijke feministen’ nodig heeft. Wat betekent feminisme voor jou? 


‘Ik denk het het feminisme niet gelijkheid betekent, maar gelijkwaardigheid. Toevallig heb ik net Dorien van Linge’s boek Feminist Fataal uit, waarin staat dat het verschil soms juist wel benadrukt moet worden tussen mannen en vrouwen, bijvoorbeeld in de medische wetenschap. Er is heel lang verkeerde medicatie aan vrouwen gegeven omdat het alleen op mannelijke lichamen was getest. Aan de ene kant gaat het dus over het adresseren dat de wereld is ingericht voor mannen, en dat dit moet worden aangepast. Maar voor mij gaat het toch vooral om het gelijktrekken van de ongelijkheid die er op zoveel manieren is. Thema’s als schaamte en inbreuk maken op het lichaam zijn daarbij voor mij de belangrijkste. Ik schrok laatst toen ik las dat 1 op de 8 vrouwen wordt verkracht - daar sla ik echt steil van achterover! Tegenover 1 op de 25 mannen, wat ik ook veel vind.’
    ‘Maar ik zie het feminisme ook als iets wat zowel mannen als vrouwen aangaat. Daarom vind ik het kwalijk als het alleen wordt gezien als ‘vrouwenzaak’, en dat het zeker voor mannen een soort vies woord is. Er zijn zelfs hele urban dictionaries over hoe je feministische mannen kleinerende namen kan geven. Zoals ‘soy boy’: iemand die niet voldoet aan de klassieke mannelijke elementen. Zo’n cliché hipster die feminisme ziet als manier om vrouwen te krijgen. En dan op een manier beschreven alsof het iets ‘slechts’ zou zijn, terwijl ik het eerder andersom zie. Ik denk dat het heel gezond zou zijn als we niet zo in verschillen zouden denken. Op de basisschool leren we dat mannen jagers zijn en vrouwen verzamelaars. Een compleet achterhaalde theorie die door mannen in 1800 is opgesteld, en nu zijn we geobsedeerd met die verschillen.Ik ben blij dat steeds meer vrouwen zichzelf laten zien en horen. Die patriarchale manier van denken dat vrouwen slechts bestaan om mannen te pleasen, daar moeten we van af.’



Heb je jezelf altijd als feminist beschouwd ?

'Als ik mezelf nu als 15-jarige jongen zou zien, schaam ik me de ogen uit de kop - absoluut! Dus ik denk dat er wel een periode was waarin ik mezelf absoluut niet als feminist omschreef, of de urgentie daarvan inzag. Maar ik ben opgevoed in een huis met twee vrouwen en een zusje. Dus heel veel thema’s die voor mijn vrienden heel gek waren, vond ik redelijk vanzelfsprekend. Als jij twee broers hebt, een vader en een moeder die zich redelijk stil houdt, dan kom je niet zo snel in aanraking met thema’s als menstruatie en andere vrouwenzaken, waarmee ik heel vaak in aanraking kwam.’     ‘Ik heb altijd al een fascinatie gehad met dingen die wringen of die mensen shockerend vinden. Al heel jong was ik helemaal obsessed met de films van Tarantino. Voor mij deed hij als regisseur dingen waarvan ik dacht, ‘wow dat kan echt niet, dit is zo grof!’. Ik denk dat de menstruatie ook nog ontzettend in de taboesfeer zit. Dat zie je bijvoorbeeld nu nog als vrouwen elkaar een tampon geven en het verstoppen in hun mouwtje. Alsof het eigenlijk niet gezien mag worden.’
 ‘
    ‘Dat vind ik gek. Ik weet nog dat een vriendin ooit zei dat een man walgend uit het bed stapte toen ze casual liet zien dat ze was doorgelekt. Ik denk juist dat het goed is als man, om dat bloed ook daadwerkelijk eens te zien. Ik heb wel eens aan een vriendinnetje gevraagd of ik haar volle menstruatiecup mocht zien omdat ik benieuwd was hoeveel bloed ze nu eigenlijk verloor. Dat was helemaal geen pervers moment, maar eerder heel intiem. Ze liet me toe in een heel persoonlijk stukje van haar leven. De menstruatie is nog veel te onzichtbaar, en gehuld in een soort wolk van mysterie en schaamte. Door je als man open op te stellen wordt het taboe hopelijk wat minder groot.’



Er zijn vrouwen die vinden dat feminisme puur een zaak voor ‘vrouwen’ moet zijn. Nigeriaanse schrijfster en feministe Chimamanda Adichie stelt  "Verhalen bestaan niet in een vacuüm maar in een machtsspectrum. Dus als een ‘witte’ schrijft over een historisch onderdrukte minderheid waarvan de leden nog niet afdoende hun eigen verhalen kunnen vertellen, mag je dat als lezer ook bekritiseren." Bron: Trouw  Jij schrijft als mannelijke feminist ook over ‘vrouwenzaken’. Hoe ga jij hiermee om?

‘Ja, heel voorzichtig en ik leer ook steeds voorzichtiger te zijn want ik merk dat ik in een soortgelijk situatie zit. Ik heb daar nog niet de visie op ontwikkeld die ik nodig heb om me enigszins te positioneren als mannelijke feminist. In de kunst die ik maak mijd ik nu ook heel bewust de term feminisme, daar associeer ik me als maker dan niet meer mee. Ik houd het daar bij mezelf en onderzoek mijn eigen ‘male gaze’.’        ‘Ik houd ontzettend veel van film. Vroeger als het thuis even niet zo lekker ging, trok ik me terug en keek ik films. Die films werden uitsluitend door mannen gemaakt en zaten vol stereotypen van vrouwen. Ik ben ook heel lang alleen maar aangetrokken geweest tot een bepaald type vrouw dat voldeed aan dat plaatje uit die film. Daarom vind ik het interessant om te onderzoeken wat die films voor een invloed op mij hebben gehad, maar zonder er een oordeel aan te plakken.’

Een van jouw fotoseries gaat over ‘Final Girls’, een karakter uit horrorfilms. Een vrouw met een ‘maagdelijke’ uitstraling: wit, dun en puur, die de moordenaar als laatste confronteert en hem overwint (of ze wordt door een man gered). In de omschrijving van dit project stel je dat deze ‘final girls’ invloed op je hadden, kun je daar iets meer over vertellen? Is het problematisch om vrouwen zo in de media te portretteren?

‘Ik maakte een reproductie van final girls met amateur-modellen. Er zat ook een meisje bij waarmee ik weleens heb gedate. Toen ik dat deelde met mijn vrouwelijke docent zei ze, ‘Oh dat vind ik heel erg interessant want nu kom je tot een soort kern over je eigen auteurschap. Je wordt bijna zelf zo’n regisseur die kijkt naar een vrouw en haar vormt naar een bepaald stereotype plaatje’. Daarna sprak ik met een mannelijke docent die me waarschuwde en zei dat ik van dit thema af moest. Door het maken van die final girl portretten reproduceer ik eigenlijk een beeld wat er al bestaat en ontzettend problematisch is.’
        ‘Voor mij is dat een heel waardevol onderzoek, want door het recreëren van die beelden zie ik ook wat het precies is dat mij hieraan zo fascineert - dat kan ik dan visueel goed onderzoeken. Dus, als ik schrijf, zie ik mezelf als bondgenoot van de feministische zaak en wil ik de dialoog aangaan. Maar in mijn werk als kunstenaar was de ‘Final Girls’ serie een hele heldere oefening om dichterbij de kern van dat beeld te komen. Het is interessant om als mannelijke beeld consument te onderzoeken hoe erg die beelden mij beïnvloeden. Ik heb dus heel helder besloten om me in mijn kunst niet als feminist te profileren omdat ik ook niet het recht heb om dat te zeggen. Mijn kunst gaat veel meer over mijzelf. Maar ik zie die beelden wel als problematisch, dus dat zegt natuurlijk wel iets over mijn huidige state of mind.’

In je meest recente project ‘Leading Ladies’, laat je portretten van de leidende vrouwenrollen in Hitchcock’s films zien. Ook allemaal wit met blauwe ogen, rode lippen en een slank gezicht. Je zou ze bijna niet van elkaar kunnen onderscheiden zo homogeen. De manier waarop de foto’s zijn gesneden, dwingt de kijker wel om de categorie vrouw in die beelden te bevragen. Wat was je inspiratie voor dit werk?

‘Dit onderzoek van ‘Leading Ladies’, naar het soort aangeleerd vrouwenbeeld wat ik aantrekkelijk vind, begon met een heel visueel onderdeel: de kleur rood. Rood is natuurlijk de kleur van erotiek en passie. Van een stier die wild wordt van de kleur rood, of van bloed; het is zo’n beladen kleur dat je er zo meerdere kunstwerken over kunt maken. Ik zag een interessante overeenkomst tussen slasher girls die helemaal onder het bloed zitten en de rood gestifte lippen van Hitchcock’s leading ladies. De kleur in Hitchcock’s films is erg verzadigd waardoor alles wat vleziger, feller en roder wordt; dat maakt het contrast bijna reclameachtig. Maar ik probeer het oordeel bij de toeschouwer te houden, zij bepalen hoe ze dit boekje lezen. Ook al heb je misschien nog nooit een film van Hitchcock gezien, je herkent het type vrouw wel, dat type is nog steeds oververtegenwoordigd in films en tijdschriften. Dat is eigenlijk tot vrij recent onveranderlijk gebleven.'



‘2020 is the year…’,
    ‘I hope so.’ Ik volg nu veel meer accounts over het feminisme en Body Positivity waarin de nadruk ligt op het tonen van verschillende soorten lichamen en vrouwen. En ik merk bij mezelf dat ik die diversiteit ook veel mooier ben gaan vinden. De beelden die we constant consumeren op social media, in films of in tijdschriften, bepalen wat als ‘mooi’ wordt ervaren. Dat is dus echt nurture; het is aangeleerd.
      'De rol van de man in de feministische strijd is een heel pril thema. Terwijl in de eerdere feministische golven er mannelijke politici waren die zich heel sterk achter het feminisme schaarden - die zijn er nu eigenlijk niet. Ik mis dat in Nederland, en ik mis ook veel jonge mannen die zich hiervoor inzetten. Naast natuurlijk Jens van Tricht van Emancipator. De man die zich over het feminisme buigt en benadert vanuit de gedachte dat mannen ook een slachtoffer zijn van die ongelijkheid. Ik denk dat hij erg goed werk verricht maar ik vind het ergens ook wel een tikkeltje typisch dat hij zich buigt over het ‘mannelijke nadeel’ van de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen.’
    ‘Mannen lijden ook onder het patriarchaat. Ik ken echt wel mannen die heel veel moeite hebben met het tonen van hun emoties en die daar hinder van ondervinden. Maar als vanaf jongs af gaan wordt gezegd: ‘Stop dat maar weg, want dat is niet stoer’… Ik vind dat zeker heel belangrijk om te erkennen, maar als mannen het feminisme gaan gebruiken om alleen op hun eigen issues te focussen, vind ik dat ook juist weer heel patriarchaal om te doen. Dan denk ik: je hebt toch talloze vrouwen om je heen die je gewoon het beste wenst. Waarvan je wilt dat ze evenveel loon krijgen als jij, waarvan je wilt dat ze niet worden nagefloten op straat, waarvan je wilt dat ze niet worden verkracht en waarvan je wilt dat ze net zoveel orgasmes krijgen als jij, en zo kan ik nog wel even doorgaan. Als je dat als man niet kan inzien… dat kan ik echt niet bevatten’ 



Het systeem dat ongelijkheid in stand houdt, is uiteindelijk voor iedereen nadelig. Voor vrouwen in dit geval nadeliger dan voor mannen. Hoe problematisch is het als mannen, die zich willen inzetten voor het feminisme, worden gezien als een inferieur of als een ‘soyboy’ - ook door vrouwen?

    ‘Dat is het lastige eraan. Je hebt geleerd dat een bepaald soort type man aantrekkelijk is, met spierballen enzo. Ik denk niet dat alles is aangeleerd, er zullen vast biologische kenmerken zijn die mensen sowieso aantrekkelijk vinden. Maat het is altijd de vraag ‘wat leer je aan?’ en wat is aangeboren?’ Symmetrie is volgens mij altijd iets wat wordt gezien als aantrekkelijk of mooi. Maar ik denk zelfs dat die beauty standard, (aangeboren of aangeleerd) nu ook gaat verschuiven en dat asymmetry ook uiteindelijk ook mooi wordt gevonden. We vinden bijvoorbeeld modellen met asymmetrische pigmentvlekken nu ook mooier. ‘Dat heb ik nu ook bij die Alyssa uit de Netflix serie ‘The end of the F**** world’. Zij mist een hoekje uit haar tand, en dat vind ik for some reason echt mega aantrekkelijk - dat ze een toch soort flaw heeft. Maar ik denk ook dat we als collectief ook echt een beetje moe zijn van die gladgestreken 2001 mensen.’ Laten we hopen dat het steeds meer verschuift naar de schoonheid van ieder individu. Dat we het individu steeds meer als geheel gaan zien, in plaats van dat we iemand steeds vergelijken met een standaard.



De Hamvraag: Wat denk je dat de malaise is voor onze generatie Millennials?

‘We hebben het natuurlijk veel gehad over de verschillen tussen mannen en vrouwen. Daarnaast denk ik dat onze generatie ook lijdt onder het idee dat alles maakbaar is - dat zorgt voor heel veel malaise. Naarmate ik ouder word, krijg ik er wel meer grip op. Het is ook malaise-achtig aan deze tijd dat je alles constant moet bevragen, dat niks meer gegeven is. Bijvoorbeeld, toen ik naar Indonesië ging en de klassieke Bali stop maakte, was ik zo verbaasd dat ik ineens sweet potatoes zat te eten met mayonaise op het strand, terwijl ik daarvoor van het strenge islamitische Java-eiland kwam. Destijds vond ik mijn Bali ervaring echt genieten, maar nu zie ik het ook als een problematische vorm van neokolonialisme. Alles wringt!’
        ‘Een leuk voorbeeld uit de serie ‘Sex Education’: als je als feministische man seks gaat hebben met een vrouw, wringt het soms. Je bent natuurlijk heel erg bezig met consent en je vraagt veel dingen, maar sommige vrouwen worden nu juist weer opgewonden van (vrouwonvriendelijke) dirty talk. Veel jongeren bevechten de status quo en werken aan een nieuwe maatschappij waarin de regels zijn veranderd. Alles is heel nieuw en mooi en het biedt veel kansen, maar het maakt natuurlijk ook onzeker.’